مفهوم ارتباط       

واژه ی مهم دیگری که برای روشن شدن تعریف تکنو لو ژی آموزشی نیاز به بررسی داردارتباط است ارتباط از نظر لغوی به معنی انتقال ،وانتشار است.ویژه ی آن واژه ی لاتینیcommunisاست که آنرا تفاهم واشتراک فکر هم تر جمه کرده اند .در علوم ارطباطات کلمه ا رتباط مفاهیم گونا کونی نظیر انتقال و انتشار آگاهی واندیشه ها ،ایجاد پیوستگی اجتماعی واشتراک فکری وهمکاری عمومی را دربرمی گیرد.وقتی می گوییم با کسی ارتباط برقرار کرده ایم منظور یک عمل فیزیکی وارتباط جسمی نیست بلکه بیشتر ارتباط فکری است .در زندگی روز مره،انسان نیاز مند ارتباط با دیگران است اگر به فعالیت هایی که در یک روز انجام میدهید بنگرید متوجه می شوید که بدون بر قراری ارتباط هرگز قادر به انجام نمی شدید مثلا"ساعت هفت صبح با نگاه کردن به ساعت متوجه می شوید که باید سرعت به خرج دهید وگر نه به موقع به محل کارتان نخواهید رسید ازپنجره به بیرون نگاه می کنید آسمان ابری نشان می دهد که امروز باران خواهد بارید [ارتباط از طریق نشانه های طبیعی ]با بلند کردن دست به تاکسی علامت میدهید [ارتباط از طریق حرکات بدنی] واو رامتوقف میسازید مقصد خود را می گویید [ارتباط کلامی ]واو با تکان دادن سر به  شما می فهماند که می توانید سوار شوید[ارتباط از طریقحرکات بدنی] بعداز سوار شدن در رامحکم می بندید راننده ی تاکسی با اخم کردن [ارتباط از طریق حالات چهره ]به شما می فهماندکه از این حرکت شما یعنی محکم بستن در نا خرسند است در راه راننده تاکسی با دیدن علائم راهنمائی و رانندگی قوانین را رعایت می کند [ارتباط از طریق نشانه های قرار دادی]      

واگر این کار را نکند ممکن است با وقوع تصادف دررسیدن شما به سرکار اخلال ایجاد شود رادیو ی تاکسی روشن است گزارشگر راد یومصاحبه با افسر پلیس را پخش می کند وبدینوسیله به شما اطلاع می دهد که در مسیری راه بندان است [ارتباط از طریق رسانه های گروهی]در دلتان به خود می گوئید که اگر پیاده شوید وبقیه راه را پیاده بروید زود تر به مقصد خواهید رسید [ارتباط درون فردی].مجموعه این ارتباطات درمدتی که در تاکسی بوده اید انجام شده است.در این مدت شما گاه بعنوان فرستنده پیام وگاه به عنوان گیرنده پیام مشغول ارتباط برقرار کردن بوده اید تا بتواند نیاز های روز مره خود را بر آورده سازید.بطور کل می توان گفت نوع بشر علاوه بر نیاز های فیزیکی –غذا ،هوا وسر پناه ،نیاز اساسی دیگر دارد که همان ایجاد ارتباط با انسانهای دیگر است.امروزه مطالعه امر ارتباطدو جنبه اساسی  به شرح زیر را شامل می شود:1-شناخت ودرک وسیع وهمه جانبه ای از وسایل پیچیده ارتباطی 2-درک کامل چگونی استفاده از این وسایل در بر قراری ارتباط .

ارتباط عبارت است از :«فرایند انتقال پیام از فرستنده به گیرنده پیام به شرط این که ذهنیات مورد نیاز فرستنده به گیرنده انتقال یابدیا باالعکس»

   اگر هر موقعیت آموزشی را یک موقعیت ارتباطی بدانیم فرستنده پیام گاهی طراح آموزشی است وگاه معلم.دانش اموز گیرنده پیام است.هنگامی می گوئیم ارتباط برقرار شده است.که ذهنیات مورد نظرطراح آموزشی یا معلم به گیرنده پیام یا دانش اموز منتقل شده باشد وذهنیات مورد نظر دانش آموز به معلم منتقل شده باشد. با سنجش عملکرد دانش آموز متوجه می شویم که آیا ارتباط برقرار شده است یا خیر.

انواع ارتباط

ادوین امری انواع ارتباط را چنین تعریف می نماید:

1-ارتباط درون فردی(فرد با خودش حرف می زند)

2- ارتباط میان فردی (فرد حد اقل با یک فرد دیگر ارتباط دارد) که با افزایش تعداد افراد گیرنده پیام میتوان از نوع ارتباط دیگر یاد کردکهعبارتند از

3- ارتباط گروهی،در شرایطی صورت میگیرد که تعداد افراد گیرنده پیام اگر چه قابل توجه ولی قابل شمارش وشناسایی است نظیر کلاسهای درس،سالنهای سخنرانی و...

4- ارتباط جمعی که در آن افراد گیرنده پیام کمیتی را تشکیل میدهند که اولا شمارش آنها غیر ممکن بوده و یا مقرون به صرف نمی باشد،ثانیا وابستگی میان انها در مقایسه با «جماعت»بسیار کمتر است.نظیر گیرندگان پیام در ارتباط با برنامه های رادیوئی وتلویزیونی.

صاحبنظران اعتقاد دارند که چنانچه تعریف شدهدر جریان آموزش تحقق یابد،تدریس مطالب درسی توسط معلم می تواند به نوعی اشتراک اطلاعات،نگرش ومهارت میان معلم ذوشاگرد منجر می شود.

مدلهای ارتباطی

مدلهای ارتباطی واجزاءآنها  

گفتیم که ارتباط یک فرایند است دراین فرایند یا فعالیت در حال جریان در یک محیط متغیر اجزاءمختلفی دخالت دارند.برای شناخت بیشتر فرایند  ارتباط،دانش مندان از قدیم الایام به تجزیه موقعیت های ارتباطی به عوامل یا اجزاء تشکیل دهنده آن پرداخته اند.

اولین کسی که ارتباط را به صورت یک مدل ارائه داد ارسطوبود. ارسطو هر عبارتی را دارای سه جزء می دانست گوینده ،گفتار ومخاطب .باید توجه داشت که ارسطو برای ایجاد یا بر قراری ارتباط وجود هر سه جزء را لازم می دانست ارسطو در مدل خود فقط به ارتباط های رودر رو به صورت گفتاری توجه داشت.

 یکی دیگر از مدلهای ارتباطی مدل شانون وویور است شانون وویور که هر دواز کارمندان شرکت بل بودند این مدل را برای توجیه برقراری ارتباط فیزیکی ارائه دادند که این مدل خطی است ودر بسیاری از علوم مخصوصا در رشته علوم رفتاری این مدل برای تعیین موقعیت های ارتباطی درون گروهی بکار می بردند.

منبع اطلاعاتی                     فرستنده                           حامل                  گیرنده پیام                  مقصد

                     پیام                             علائم                          پیام                                   پیام

در این مدل پیام،منبع اطلاعاتی از طریق فرستنده رمز گذاری وتبدیل به علائم می شود.این علائم از طریق حامل به دگیرنده پیام می رسدگیرنده پیام علائم دریافت شده را رمز خوانی کرده وبصورت اصل در می آوردودر اختیار مقصد قرار می دهند. اجزاء این مدل بیش از مدل ارسطو است. عنصری که در مدل ارسطو به عنوان گوینده مورد توجه قرار می گرفت در این مدل گیرنده ومقصد هر دو را دربر می

گیرد حامل ارتباطی در مدل ارسطو مورد توجه قرار نگرفته است بنا براین برقراری ساده ترین نوع ارتباط حضور سه عنصر فرستنده پیام وگیرنده پیام به شکل زیر ضروری است.

                     پیام

گیرنده پیام                          فرستنده پیام

اما کامل ترین فرایند ارتباطی دارای هشت عنصر به شرح زیر است.

                                                  پیام به صورت رمز

منبع تغذیه                            رمز گذاری             وسیله یا کانال پیام                 رمز خوانی                    مقصد پیام

 

                                                                   پارازایت

                                                                        باز خورد 

در این مدل،فرستنده پیام،پیام خود را بصورت رمز در می آورد .تا خواننده بتواند آنرا بخواند همچنین در این مدل، پیام از طریق کانال و مجرای مشخصی انتقال داده می شود .عنصر بازخورد نیز دراین مدل بیانگر آن است که گیرنده پیام به فرستنده نشان می دهد که آیا پیام اورا دریافت کرده است یاخیر          ؟بالا خره دراین مدت عنصردیگری به نام پارازیت مطرح می شود.پارازیت های ارتباطی دو نوع اند:

1 -فیزیکی                                              2-استنباطی

پارازیت های فیزیکی مانع ازانتقال فیزیکی پیام می شوند.همانند سروصدا،گرما وسرمای زیاد ،نور کم وزیادو...پارازیت های استنباطی زمانی رخ می دهد که سوءتعبیردرمورد پیام پیام پیش بیاید .نظیرزمانی که فرستنده پیام از کلماتی که درک آن ها برای گیرنده پیام مشکل است برای انتقال پیام استفاده کرده باشد ویا کلمات به کار گرفته شده برای فرستنده وگیرندهپیام معانی متفاوتی داشته باشند.پارازیت های استنباطی را می توان با تعریف لغات واصطلاحات
اشنا و مطا بق با علایق و توانایی های یاد گیرندگان پیام کاهش داد.

مدلهارولدلسول

مدل ارائهشده توسط هارلسولمدلی است که جزءآن در موقعیت های آموزشی بیشت ر قابل مشاهده است .این مدل عناصر یک موقعیت ارتباطی را به کمک کلات سئوالیشناسایی می کند این مدل دارای پنج عنصر به شرح زیر می باشد:

1-چه کسی(فرستنده پیام)                                    2- چه می گوید(پیام)

3-از چه راهین(حامل ارتباطی)                           4-به چه کسی(مخاطب)

5-باچه تاثیری(اثر پیام بر گیرندهدر این مدل ارتباطی جایی برای هدف از ارتباط در نظر گرفته نشده است لسول خود چنین می پندارد ه در عنصر شماره پنج یعنی با چه تاثیری هدف در نظر گرفته شده است در صورتی که نمی تواند چنین باشد .ما ابتدا پیام را نمی فرستیم و بعدهدف را تعیین کنیم هدف باید در ابتدا انتخاب شود وهمه عناصر برای رسیدن به هدف به کار گرفته شوند .عنصر شماره5تعیین میکند که آیا به هدف رسیده ایم یا نه و خود نمی تواند هدف باشد.

مدل ویلبر شرام .

شرام با تاستفاده از مدل شانون و ویورمدلی برای ارتباط دو جانبه به وجود آورد.او رمز خوانی و رمز گزاری را فعالیت هایی میداند که به وسیله فرستنده وگیرنده پیام به طور همزمان انجام می گیرد.

مدل سیستمی طرح پیام یا مدل ایندیانا

 این مدل توسط شیخیان (1356)معرفی شده است وارتباط را به شکل دایره معرفی می کند.

1-هدف ها            2-مخاطب                  3-محتوا                 4- سازمان                                

5-وسیله              6-ارائه                   7-ارزشیابی

این مدل از شیوه ی سیستم ها وروانشناسی تربیتی بهره میگیرد وبه اصول سازماندهی نیز توجه دارد. نکته ی مهم در رابطه به هدف ها در این مدل این است که هدف ها باید عینی وقابل اندازه گیری باشند. زیرا ارزشیابی از هدف های کلی ومبهم مشکل است ،افراد مختلف تفسیر های گوناگونی از آنها خواهدداشت،وهر کدام رسیدن به هدف را به گونه ای متفاوت از دیگری امتهان خواهد کرد.

بر اساس این مدل ،مخاطب یادگیرنده پیام را باید به دقت شناخت.تواناییها ودانسته های او را سنجید ومناسب با آنها برای او برنامه ریزی کرد .فضای یادگیری ،تعداد  یادگیرندگان وزمان یادگیری باید باتوجه به یادگیرندگان ونیازهای آنها سازماندهی شود .

 وسیله ی مناسب برای برقراری ارتباط باید با توجه به هدفها و پیامگیران انتخاب شود در این مدل موقعیت اموزشی یک موقعیت ارتباطیاست که با دید سیستماتیک به آنها مینگرند .اگر به این مدل بعنوان یک موقعیت اموزشی بنگریم باید در ان به کلیه ی اجزاء توجه شود در این مدل فرستنده پیام دقیقا" مشخص نشده است.بنظر می رسد فرستنده پیام وتعیین کننده هدفها همان طراح موقعیت آموزشی باشد.

با وجود این مدل ایندیانا بهترین مدلی است که در موقعیتهای ارتباط آموزشی می تواند مورد استفاده قرار گیرد.چرا که هم سیستمی است وهم هدف در آن کاملا" مشخص می باشد.در حالیکه در مدلهای دیگر هدف مشخص نشده است.

برقراری ارتباط میان معلم وشاگرد

ارتباط غیر کلامی

اگرچه عمده مبحث ارتباط ،درباره ی ارتباط کلامی است ولی شاخه ای ازدانش امروز بشر به نام حرکت شناسی زمینه بحث خ.ودرابهبررسی ارتباط غیر کلامی معطوف کرده است.این علم کل بدن انسان را بالقوهقادربه برقراری ارتباط دانسته و مشخص می کند که حرکات دستها،سر،شانه ها،چشم ها،ابروها،تغییرات کلی چهره و...دارای مفاهیم و معانی خاص خودهستند که البته پاره ای از آنها از جامعه ای به جامعهدیگرمتفاوت است.یکی از جلوه ها ی ارتباط غیر کلامی ،«تعامل احساسی»است که عبارت است از بروز یک رفتار یا حالت خاص توسط یک فردیا منبع وتکرار آن توسط فرد یا منبع دیگر،مانند خمیاه کشیده ،لبخند زدن و... تعامل احساسیانواعی دارد:

1-تعاملاحساسی در پاسخ فرستنده پیام نیست به محتوای پیام

2-تعامل احساسی در پاسخ گیرنده پیام نسبت به فرستنده پیام (برقرارکننده ارتباط)

3-تعامل احساسی در پاسخ   فرستنده پیام نسبت به گیرنده

4-تعامل احساسی در پاسخ فرستنده پیام نسبت به خود

5-تعامل احساسی در پاسخ گیرنده پیام نسبت به خود

یکی دیگر از جلوه های  بارز ارتباط غیر کاملی ،(حرکات واشارات )می باشد .حرکات و اشارات را بطور عمده به سه دسته تقسیم کرده اند :

توصیفی ،تلویحی وتعاملی

نوع توصیفی حرکات و اشارات برای مشخص کردن حالات فیزیکی،نشبتها،اندازهاوجهات بکار می رود نوع تلویحی مانند نوع توصیفی است با این تفاوت که جنبه ظاهری وعینی آنها کمتر است بعلاوه در موقعیتهایی بکار گرفته می شود که جنبه عاطفی واحساسی آنها نسبت به نوع توصیفی بیشتر است مانند بلند کردن دستها وبلند کردن دستها وبالا بردن چشمها به هنگام دعا نوع تعاملی نسبت به حرکات واشارات تلویحی آمیخته با حالت عاطفی بیشتر است. مانند کوبیدن پا برزمین در حالت ناراحتی شدید.

 خصوصیات فرستنده وگیرنده پیام

 یکی از ویژگی هایی که هم فرستنده و هم گیرنده باید داشته باشد «مهارت لغوی »است مهارت لغوی خزانه لغات فرد است برای فرستنده خزانه لغات گسترده خیلی مهم و خیلی خوب است .هر چه که سطح مهارت لغوی بین فرستنده و گیرنده تناسب بیشتری داشته باشد ارتباط موثر است .

طرز فکر و گرایش

طرز فکر و گرایش مثبت و منفی ،در برقراری ارتباط نقش مو ثری دارد و بر عکس اگر فرد گیرنده اعتماد به نفس نداشته باشد این کفه ترا زو می شکند و توازن بر قرار نیست باید بین فکر فرستنده و گیرنده تناسب باشد نگرشها باید یکی باشد هر چه فرستنده پیام نسبت به تا ثیر پیام نگرش مثبت داشته باشد در ارتباط موفق تر است .

معلومات «دانش»

هرچه بین سطح اطلاعات فرستنده با گیرنده پیام تناسب بیشتری برقرار باشد ارتباط آسان تر است.

تعلق خاطرفرد با طبقه اجتماعی وویژگی هایی اجتماعی،فرهنگی  

هر چه خصوصیات اجتماعی و فرهنگی بین فرستنده و گیرنده پیام به هم نزدیک تر باشد کارایی ایت اتباط بیشتر است .

برقراری ارتباط میان معلم وشاگرد

الف)ارتباط توسط معلم به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر قرارمی شود .

ب)ارتباط توسط شاگرد بر قرار می شود .

ج)سکوت و یا سر و صدا بر قرار می شود .

ارتباط مستقیم معلم

معلم یا سخنرانی میکند یا امر و نهی و انتقاد .سخنرانی قدیمی ترین روش آموزشی است و بسیار کاربرد دارد،کم خرج است و ارتباط یک طرفه است .در نتیجه ،منفعل شدن گیرنده ها در محدو دیت های آن است عمدتا"اطلات را در کم ترین زمان ارائه می دهد .یک نواخت است و ازتباط یک جانبه می باشد ئلی حسن بارز آن مقرون به صرفه بودن آن است .عیب عمده آن منفعل بودن مخاطب است .اکنون با وجود روش های مختلفی که آمده باز هم معلم بیکارنیست و سازمان دهنده یادگیری از سخنرانی باید استفاده کرد و در عین حال برای ایجاد تنوع و به کار گیری فراگیران باید از روش های دیگری هم بهره برد .

امر و نهی

 از جنبه های منفی ارتباط مستقیم معلم است ،تا جایی که ممکن است معلم به تشویق نه انتقاد بپردازد ،به فرماندهی بپردازد .به هر حال در ارتباط مستقیم معلم و شاگرد بحس سخنرانی امرو نهی و انتقاد داریم ،

انتقاد دو جنبه مثبت و منفی دارد .انتقا د به دانش روش انتقادی به شخصیت نیست باید به معلمی که ازنظر

معلومات و دانش مشکل دارد انتقاد کرد هر چند که شخصیت واخلا ق خوبی داشته باشد

ارتباط غیر مستقیم  

1-پذیرش احساسات شاگرد                                     2-پذیرش عقاید

3-تحسین شاگرد                                                  4-پرسش از شاگرد

معلم برای اینکه کلاس خود را فعال کند ودر عین حال افراد مخاطب را به فعالیت وادار کند ارتباط غیر مستقیم بر قرار می کند.باید شاگرد را درک کرد وعقاید او را پذیرفت.یعنی به شاگرد گفت شما درست می گویید.تحسین شاگرد در برقراری ارتباط کار خیلی خوبی است.از نظر روانشناسی در هنگام پرسش از دانش آموزان باید اول نام فراگیر را بگوئیم وبعد سئوال را بپرسیم.ارتباط غیر مستقیم ممل ارتباط غیر مستقیم است.برقراری ارتباط توسط شاگرد،که بصورت پاسخ به سئوالات یا ارائه نظرات در کلاس است سکوت یا سرو صدا نشانه  قطع ارتباط کلامی میان معلم ودانش آموز است سکوت در هنگامی که بحث وارد مرحله حساس خود می شود صورت می گیرد.قطع ارتباط انحراف از توجه به موضوع است